FOMO və sosial şəbəkələr: emosional rifaha və davranışa təsiri
Müəllif: Aysel Hüseynova, Bakı Dövlət Universiteti, Sosial elmlər və psixologiya fakültəsi, IV kurs | Tarix: 2025-12-17
Sosial şəbəkələrdə məlumatın daimi yenilənməsi şəraitində istifadəçilərdə əhəmiyyətli hadisələrdən kənarda qalmaq qorxusu ilə bağlı narahatlıq yaranır. [1] Sosial media platformaları sosial informasiya formalarının getdikcə daha bol şəkildə təqdim olunmasına şərait yaradır. Bu vasitələr müxtəlif sosial şəbəkələrdə baş verən fəaliyyətlər, tədbirlər və söhbətlər barədə real vaxt rejimində məlumatlara asan çıxış imkanı təmin edir. Rəqəmsal şəkildə gücləndirilmiş bu yenilik axını FoMO (Fear of Missing Out — qaçırma qorxusu) adlandırılan nisbətən yeni bir fenomenə marağın və bu mövzu haqqında yazıların artmasına səbəb olmuşdur. Başqalarının insanın özünün iştirak etmədiyi mükafatlandırıcı təcrübələr yaşayacağına dair davamlı narahatlıq kimi müəyyən edilən FoMO, başqalarının nə etdiyini fasiləsiz şəkildə izləmək və onlarla daim əlaqədə qalmaq istəyi ilə xarakterizə olunur.[2]
Özünü Müəyyənləşdirmə Nəzəriyyəsinə (SDT) görə, effektiv özünütənzimləmə və psixoloji sağlamlıq üç əsas psixoloji ehtiyacın ödənilməsinə əsaslanır: kompetentlik — dünyaya effektiv təsir göstərmək bacarığı; autonomiya — özünüidarə və şəxsi təşəbbüs; əlaqəlilik — başqaları ilə yaxınlıq və bağlılıq. İdman (Hagger & Chatzisarantis, 2007), təhsil (Ryan & Deci, 2000) və video oyunlar (Przybylski, Weinstein, Ryan, & Rigby, 2009) sahələrində aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, əsas ehtiyacların təmin olunması proaktiv davranış tənzimlənməsi ilə sıx bağlıdır. Bu nəzəri kontekstdə FoMO fenomenini psixoloji ehtiyacların situativ və ya xroniki şəkildə ödənilməməsindən yaranan özünütənzimləyici bir “çatışmazlıq” kimi başa düşmək olar[2]
Araşdırmalar göstərir ki, Sosial şəbəkələrdən həm passiv, həm də aktiv istifadə FoMO-ya təsir göstərə bilər. Aktiv istifadə edən insanlar öz təcrübələrini idarə etmək imkanı olduğuna görə daha həssas olurlar. Passiv istifadəçilər isə başqalarının paylaşımlarını izlədikcə onların daha çox nailiyyət əldə etdiyini düşünür və bu, onlarda güclü sosial müqayisə mexanizmini işə salır. Bu sosial müqayisə isə başqalarından geri qalmaq qorxusunu artıraraq FOMO-ya səbəb olur. Sosial müqayisə yönümlülüyü yüksək olan insanlar başqalarının fikirlərinə daha həssas olur və öz dəyərlilikləri ilə bağlı daha çox tərəddüd yaşadıqları üçün daim əlaqədə qalmağa və başqalarının nə etdiyini izləməyə motivasiya olunurlar. Nəticə etibarilə, sosial şəbəkələrdə sərf olunan vaxt və sosial müqayisə meyli FOMO-nun daha da güclənməsinə gətirib çıxarır. Yüksək səviyyədə FOMO-ya malik insanlar sosial şəbəkələrdə özünü təqdim etməyə daha güclü istək nümayiş etdirməyə meyllidirlər. Bu müzakirələrə əsasən, sosial şəbəkə təsiri özünü təqdim etməyə olan istəyə birbaşa təsir edir və bu təsir yuxarıya yönəlmiş sosial müqayisə və FOMO tərəfindən dolayı yolla vasitəçilik olunur. [3]
Son on ildə “qaçırılmış fürsət sindromu” (FoMO) ilə bağlı bir sıra tədqiqatlar dərc olunmuşdur və bunları iki əsas istiqamətə ayırmaq olar. Birinci istiqamət: Sindromun yaranmasını proqnozlaşdıran fərdi fərqliliklər araşdırılır, məsələn, aid olma ehtiyacı (Beyens et al., 2016; Wang et al., 2019), tənha qalma (Barry & Wong, 2020) və qarşılıqlı asılılıq (Dogan, 2019). Sosial əlaqələrə daha çox ehtiyacı olan və sosial həyatı ilə bağlı daha mənfi emosiyalar yaşayan insanlar daha güclü qaçırılmış fürsət sindromu yaşadıqlarını bildirirlər [4]Qeyd etmək lazımdır ki, FoMO nevrotizm və aşağı vicdanlılıq kimi şəxsiyyət xətləri ilə korrelyasiya edir və trait‑bənzər ölçüm ilə vəziyyət (state) ölçümü arasındakı sərhədi bulanıqlaşdırır. Bu səbəbdən, baxış bucağına görə, FoMO həm trait (xasiyyət), həm də state (vəziyyət) kimi qiymətləndirilə bilər. Bu kontekstdə Vegmann və başqaları maraqlı bir perspektiv təklif edirlər: onlar modifikasiya edilmiş FoMO şkalasını hazırlayıblar ki, bu da həm trait FoMO, həm də state FoMO haqqında məlumat verir. Burada “trait” FoMO-nun ümumi təcrübəsinə, yəni sosial şəbəkələr kimi onlayn mühitlərlə məhdudlaşmayan FoMO hissinə aiddir. Əksinə, state FoMO-nu qiymətləndirmək üçün hazırlanmış maddələr xüsusi olaraq onlayn mühitlərə — məsələn, nəyisə əldən buraxmamaq üçün daim onlayn olmaq — yönəlmişdir.[5]
İkinci istiqamət isə FoMO-nun neqativ davranış və emosional nəticələrini müəyyən edir (Alt, 2015; Baker və b., 2016; Barry & Wong, 2020; Burnell və b., 2019; Elhai və b., 2021; Milyavskaya və b., 2018; Oberst və b., 2017; Reer və b., 2019). FoMO səviyyəsi yüksək olan insanlar neqativ hissləri azaltmaq və başqalarının yeniliklərini izləmək üçün smartfonu və sosial şəbəkələri kompulsiv şəkildə yoxlamağa meyllidirlər; bu, daha ağır hallarda sosial şəbəkə asılılığı və ya sürücülük zamanı diqqətin yayılmasına gətirib çıxara bilər[4] Bu cür istifadə modeli sosial şəbəkələrin addiktiv istifadəsinə (SMU) yol açır və sosial şəbəkə asılılığının altı əsas komponenti ilə izah olunur: yəni, diqqət mərkəzində olmaq, tolerantlıq, əhvalın dəyişməsi, relaps, abstinensiya və konflikt (Dempsey və b., 2019). Tədqiqatlar göstərir ki, gənc istifadəçilər yaşlı insanlarla müqayisədə daha yüksək FoMO nümayiş etdirdikləri üçün sosial şəbəkələrdən problemli istifadənin neqativ təsirlərinə qarşı daha həssasdırlar (Rozgonjuk və b., 2021) [6] Bu yanaşmaya əsasən, gənclərin demək olar ki, üçdə ikisi FoMO yaşadıqlarını bildirmişdir[2]. Başqalarının sizin qaçırdığınız xoş təcrübələrə sahib olacağına dair narahatedici gözlənti FoMO-nu gücləndirir. [6] Sosial şəbəkələrdə əsasən xoşbəxt və uğurlu anların paylaşılması başqalarının həyatının ideal olduğu təəssüratını yaradır və öz həyatından narazılıq hissini gücləndirir. Bu vəziyyət FoMO-nun özünü aşağı qiymətləndirmə və psixoloji rifahın pisləşməsi ilə əlaqəli emosional nəticələrini daha da artırır. Sosial medianın həddindən artıq istifadəsi isə bu emosiyaları dərinləşdirərək gördükləri uğurlara qarşı paxıllıq və qısqanclıq kimi neqativ hisslər yaradır.[7] Daha yüksək (xasiyyət səviyyəsində) FoMO-ya malik insanlar push-bildirişlərə reaksiya verməyə daha çox meyillidirlər (Rozgonjuk, Elhai və b., 2019), halbuki FoMO səviyyəsi aşağı olan insanlar belə stimullara cavab verməyə daha yaxşı müqavimət göstərə bilərlər. Nəticə etibarilə FoMO şəxsdə onlayn qalmaq ehtiyacını gücləndirir və bu, sosial şəbəkələrdən problemli istifadə pozuntusu — SNUD (Social Networks Use Disorder) inkişafına səbəb ola bilər. Bu isə, öz növbəsində, məhsuldarlığın azalmasına ,öz-özü ilə konfliktə (məsələn, sosial şəbəkə istifadəsinə nəzarəti itirmək), eləcə də başqaları ilə konfliktə (məsələn, digər insanların həddindən artıq istifadə ilə bağlı irad bildirməsi nəticəsində mübahisələrin yaranması) səbəb ola bilər.[8] Bununla belə, FoMO bəzi hallarda akademik motivasiyanı artıran müsbət təsir göstərə bilər. Məsələn, tələbələr digər tələbələrin tapşırıqları vaxtında yerinə yetirdiyini və irəlidə olduğunu görüb geri qalmamaq üçün özlərini fəaliyyətə təşviq edə bilərlər.[9]
İstifadə edilən ədəbiyyat siyahısı:
[1] Rybina, S. A. (2025). Цифровая зависимость и её влияние на самооценку личности: современные тенденции и российские особенности. Человек. Социум. Общество, S11, 95–99. Получено с eLibrary.ru: https://elibrary.ru/item.asp?id=82643298
[2] Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., & Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–1848. https://doi.org/10.1016/j.chb.2013.02.014
[3] Dinh, T. C. T., & Lee, Y. (2025). Understanding the psychological drivers of online self-presentation: A survey study on social media exposure, social comparison, social network type and FOMO. BMC Psychology, 13, Article 781. https://doi.org/10.1186/s40359-025-03117-w
[4] Rifkin, J. R., Chan, C., & Kahn, B. E. (2025). Anxiety about the social consequences of missed group experiences intensifies fear of missing out (FOMO).Journal of Personality and Social Psychology, 128(2), 300–313. https://doi.org/10.1037/pspa0000418
[5] Montag, C., & Markett, S. (2023). Social media use and everyday cognitive failure: Investigating the fear of missing out and social networks use disorder relationship. BMC Psychiatry, 23, 872. https://doi.org/10.1186/s12888-023-05371-x
[6] Ozimek, F., Reimann, L.-E., Brailovskaya, Y., Birchoff, H.-W., & Rohmann, E. (2024). More social media friends, more life satisfaction? – Why fear of missing out leads to contrary effects. Current Psychology, 43, 32388–32398. https://doi.org/10.1007/s12144-024-06778-9
[7] Villegas, H., Sayles, L. A. G., Fernan, C. A. C., & Go, M. A. (2025). Navigating the fear of missing out: A narrative analysis of Filipino adolescents’ experiences of fear of missing out. Human Behavior Development and Society, 26(1), 91–102. https://doi.org/10.62370/hbds.v26i1.278202
[8] Rozgonjuk, D., Sindermann, C., Elhai, J. D., & Montag, C. (2020). Fear of missing out (FoMO) and social media’s impact on daily-life and productivity at work: Do WhatsApp, Facebook, Instagram, and Snapchat use disorders mediate that association? Addictive Behaviors, 110, 106487. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2020.106487
[9] Nursodiq, F., Andayani, T. R., & Supratiwi, M. (2020). When fear of missing out becomes a good thing. In Proceedings of the International Conference on Community Development (ICCD 2020) (Advances in Social Science, Education and Humanities Research, Vol. 477, pp. 254–259). Atlantis Press. https://doi.org/10.2991/assehr.k.201017.056
Özünü Müəyyənləşdirmə Nəzəriyyəsinə (SDT) görə, effektiv özünütənzimləmə və psixoloji sağlamlıq üç əsas psixoloji ehtiyacın ödənilməsinə əsaslanır: kompetentlik — dünyaya effektiv təsir göstərmək bacarığı; autonomiya — özünüidarə və şəxsi təşəbbüs; əlaqəlilik — başqaları ilə yaxınlıq və bağlılıq. İdman (Hagger & Chatzisarantis, 2007), təhsil (Ryan & Deci, 2000) və video oyunlar (Przybylski, Weinstein, Ryan, & Rigby, 2009) sahələrində aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, əsas ehtiyacların təmin olunması proaktiv davranış tənzimlənməsi ilə sıx bağlıdır. Bu nəzəri kontekstdə FoMO fenomenini psixoloji ehtiyacların situativ və ya xroniki şəkildə ödənilməməsindən yaranan özünütənzimləyici bir “çatışmazlıq” kimi başa düşmək olar[2]
Araşdırmalar göstərir ki, Sosial şəbəkələrdən həm passiv, həm də aktiv istifadə FoMO-ya təsir göstərə bilər. Aktiv istifadə edən insanlar öz təcrübələrini idarə etmək imkanı olduğuna görə daha həssas olurlar. Passiv istifadəçilər isə başqalarının paylaşımlarını izlədikcə onların daha çox nailiyyət əldə etdiyini düşünür və bu, onlarda güclü sosial müqayisə mexanizmini işə salır. Bu sosial müqayisə isə başqalarından geri qalmaq qorxusunu artıraraq FOMO-ya səbəb olur. Sosial müqayisə yönümlülüyü yüksək olan insanlar başqalarının fikirlərinə daha həssas olur və öz dəyərlilikləri ilə bağlı daha çox tərəddüd yaşadıqları üçün daim əlaqədə qalmağa və başqalarının nə etdiyini izləməyə motivasiya olunurlar. Nəticə etibarilə, sosial şəbəkələrdə sərf olunan vaxt və sosial müqayisə meyli FOMO-nun daha da güclənməsinə gətirib çıxarır. Yüksək səviyyədə FOMO-ya malik insanlar sosial şəbəkələrdə özünü təqdim etməyə daha güclü istək nümayiş etdirməyə meyllidirlər. Bu müzakirələrə əsasən, sosial şəbəkə təsiri özünü təqdim etməyə olan istəyə birbaşa təsir edir və bu təsir yuxarıya yönəlmiş sosial müqayisə və FOMO tərəfindən dolayı yolla vasitəçilik olunur. [3]
Son on ildə “qaçırılmış fürsət sindromu” (FoMO) ilə bağlı bir sıra tədqiqatlar dərc olunmuşdur və bunları iki əsas istiqamətə ayırmaq olar. Birinci istiqamət: Sindromun yaranmasını proqnozlaşdıran fərdi fərqliliklər araşdırılır, məsələn, aid olma ehtiyacı (Beyens et al., 2016; Wang et al., 2019), tənha qalma (Barry & Wong, 2020) və qarşılıqlı asılılıq (Dogan, 2019). Sosial əlaqələrə daha çox ehtiyacı olan və sosial həyatı ilə bağlı daha mənfi emosiyalar yaşayan insanlar daha güclü qaçırılmış fürsət sindromu yaşadıqlarını bildirirlər [4]Qeyd etmək lazımdır ki, FoMO nevrotizm və aşağı vicdanlılıq kimi şəxsiyyət xətləri ilə korrelyasiya edir və trait‑bənzər ölçüm ilə vəziyyət (state) ölçümü arasındakı sərhədi bulanıqlaşdırır. Bu səbəbdən, baxış bucağına görə, FoMO həm trait (xasiyyət), həm də state (vəziyyət) kimi qiymətləndirilə bilər. Bu kontekstdə Vegmann və başqaları maraqlı bir perspektiv təklif edirlər: onlar modifikasiya edilmiş FoMO şkalasını hazırlayıblar ki, bu da həm trait FoMO, həm də state FoMO haqqında məlumat verir. Burada “trait” FoMO-nun ümumi təcrübəsinə, yəni sosial şəbəkələr kimi onlayn mühitlərlə məhdudlaşmayan FoMO hissinə aiddir. Əksinə, state FoMO-nu qiymətləndirmək üçün hazırlanmış maddələr xüsusi olaraq onlayn mühitlərə — məsələn, nəyisə əldən buraxmamaq üçün daim onlayn olmaq — yönəlmişdir.[5]
İkinci istiqamət isə FoMO-nun neqativ davranış və emosional nəticələrini müəyyən edir (Alt, 2015; Baker və b., 2016; Barry & Wong, 2020; Burnell və b., 2019; Elhai və b., 2021; Milyavskaya və b., 2018; Oberst və b., 2017; Reer və b., 2019). FoMO səviyyəsi yüksək olan insanlar neqativ hissləri azaltmaq və başqalarının yeniliklərini izləmək üçün smartfonu və sosial şəbəkələri kompulsiv şəkildə yoxlamağa meyllidirlər; bu, daha ağır hallarda sosial şəbəkə asılılığı və ya sürücülük zamanı diqqətin yayılmasına gətirib çıxara bilər[4] Bu cür istifadə modeli sosial şəbəkələrin addiktiv istifadəsinə (SMU) yol açır və sosial şəbəkə asılılığının altı əsas komponenti ilə izah olunur: yəni, diqqət mərkəzində olmaq, tolerantlıq, əhvalın dəyişməsi, relaps, abstinensiya və konflikt (Dempsey və b., 2019). Tədqiqatlar göstərir ki, gənc istifadəçilər yaşlı insanlarla müqayisədə daha yüksək FoMO nümayiş etdirdikləri üçün sosial şəbəkələrdən problemli istifadənin neqativ təsirlərinə qarşı daha həssasdırlar (Rozgonjuk və b., 2021) [6] Bu yanaşmaya əsasən, gənclərin demək olar ki, üçdə ikisi FoMO yaşadıqlarını bildirmişdir[2]. Başqalarının sizin qaçırdığınız xoş təcrübələrə sahib olacağına dair narahatedici gözlənti FoMO-nu gücləndirir. [6] Sosial şəbəkələrdə əsasən xoşbəxt və uğurlu anların paylaşılması başqalarının həyatının ideal olduğu təəssüratını yaradır və öz həyatından narazılıq hissini gücləndirir. Bu vəziyyət FoMO-nun özünü aşağı qiymətləndirmə və psixoloji rifahın pisləşməsi ilə əlaqəli emosional nəticələrini daha da artırır. Sosial medianın həddindən artıq istifadəsi isə bu emosiyaları dərinləşdirərək gördükləri uğurlara qarşı paxıllıq və qısqanclıq kimi neqativ hisslər yaradır.[7] Daha yüksək (xasiyyət səviyyəsində) FoMO-ya malik insanlar push-bildirişlərə reaksiya verməyə daha çox meyillidirlər (Rozgonjuk, Elhai və b., 2019), halbuki FoMO səviyyəsi aşağı olan insanlar belə stimullara cavab verməyə daha yaxşı müqavimət göstərə bilərlər. Nəticə etibarilə FoMO şəxsdə onlayn qalmaq ehtiyacını gücləndirir və bu, sosial şəbəkələrdən problemli istifadə pozuntusu — SNUD (Social Networks Use Disorder) inkişafına səbəb ola bilər. Bu isə, öz növbəsində, məhsuldarlığın azalmasına ,öz-özü ilə konfliktə (məsələn, sosial şəbəkə istifadəsinə nəzarəti itirmək), eləcə də başqaları ilə konfliktə (məsələn, digər insanların həddindən artıq istifadə ilə bağlı irad bildirməsi nəticəsində mübahisələrin yaranması) səbəb ola bilər.[8] Bununla belə, FoMO bəzi hallarda akademik motivasiyanı artıran müsbət təsir göstərə bilər. Məsələn, tələbələr digər tələbələrin tapşırıqları vaxtında yerinə yetirdiyini və irəlidə olduğunu görüb geri qalmamaq üçün özlərini fəaliyyətə təşviq edə bilərlər.[9]
İstifadə edilən ədəbiyyat siyahısı:
[1] Rybina, S. A. (2025). Цифровая зависимость и её влияние на самооценку личности: современные тенденции и российские особенности. Человек. Социум. Общество, S11, 95–99. Получено с eLibrary.ru: https://elibrary.ru/item.asp?id=82643298
[2] Przybylski, A. K., Murayama, K., DeHaan, C. R., & Gladwell, V. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841–1848. https://doi.org/10.1016/j.chb.2013.02.014
[3] Dinh, T. C. T., & Lee, Y. (2025). Understanding the psychological drivers of online self-presentation: A survey study on social media exposure, social comparison, social network type and FOMO. BMC Psychology, 13, Article 781. https://doi.org/10.1186/s40359-025-03117-w
[4] Rifkin, J. R., Chan, C., & Kahn, B. E. (2025). Anxiety about the social consequences of missed group experiences intensifies fear of missing out (FOMO).Journal of Personality and Social Psychology, 128(2), 300–313. https://doi.org/10.1037/pspa0000418
[5] Montag, C., & Markett, S. (2023). Social media use and everyday cognitive failure: Investigating the fear of missing out and social networks use disorder relationship. BMC Psychiatry, 23, 872. https://doi.org/10.1186/s12888-023-05371-x
[6] Ozimek, F., Reimann, L.-E., Brailovskaya, Y., Birchoff, H.-W., & Rohmann, E. (2024). More social media friends, more life satisfaction? – Why fear of missing out leads to contrary effects. Current Psychology, 43, 32388–32398. https://doi.org/10.1007/s12144-024-06778-9
[7] Villegas, H., Sayles, L. A. G., Fernan, C. A. C., & Go, M. A. (2025). Navigating the fear of missing out: A narrative analysis of Filipino adolescents’ experiences of fear of missing out. Human Behavior Development and Society, 26(1), 91–102. https://doi.org/10.62370/hbds.v26i1.278202
[8] Rozgonjuk, D., Sindermann, C., Elhai, J. D., & Montag, C. (2020). Fear of missing out (FoMO) and social media’s impact on daily-life and productivity at work: Do WhatsApp, Facebook, Instagram, and Snapchat use disorders mediate that association? Addictive Behaviors, 110, 106487. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2020.106487
[9] Nursodiq, F., Andayani, T. R., & Supratiwi, M. (2020). When fear of missing out becomes a good thing. In Proceedings of the International Conference on Community Development (ICCD 2020) (Advances in Social Science, Education and Humanities Research, Vol. 477, pp. 254–259). Atlantis Press. https://doi.org/10.2991/assehr.k.201017.056