.png)
Qadın Cinsəlliyinin Görünməzliyi: Niyə Bu Mövzu Gizlədilir?
Müəllif: Fidan Əliyeva, Baki Slavyan Universiteti, TSPX, III kurs | Tarix: 2026-07-14
Müasir dövrdə cinsəllik daha açıq müzakirə olunan mövzulardan biri olsa da, qadın cinsəlliyi hələ də bir çox cəmiyyətlərdə gizli və stigmatizə olunmuş sahə olaraq qalır. Tədqiqatlar göstərir ki, qadınların cinsəlliyi ilə bağlı sosial yanaşmalar kişilərlə müqayisədə daha sərt və məhdudlaşdırıcıdır. Bu fenomen elmi ədəbiyyatda “cinsi ikili standart” kimi izah olunur; yəni eyni cinsi davranış kişilərdə qəbul olunduğu halda, qadınlarda mənfi qiymətləndirilir. Bundan əlavə, müasir elmi tədqiqatlar göstərir ki, cinsəlliklə bağlı tabu və stigma yalnız sosial deyil, həm də psixoloji və tibbi baxımından ciddi nəticələr doğurur. Məsələn, cinsi utanc hissinin qadınlarda cinsi istək, oyanma və ümumi cinsi funksionallıq üzərində mənfi təsir göstərdiyi müəyyən edilmişdir. Digər araşdırmalar isə cinsəllik mövzusunda susqunluğun və tabu yanaşmaların cinsi və reproduktiv sağlamlıq haqqında məlumatlılığın azalmasına, səhv inancların yayılmasına və sağlamlıq xidmətlərinə çıxışın məhdudlaşmasına səbəb olduğunu vurğulayır. Tarixi və mədəni baxımdan isə qadın cinsəlliyi çox vaxt nəzarət olunmalı bir sahə kimi qəbul edilmişdir. Bir çox cəmiyyətlərdə qadın davranışına tətbiq olunan məhdudiyyətlər (təvazökarlıq, iffət, “namus” anlayışı) əsasən qadınların cinsi özünü ifadəsini məhdudlaşdırmağa yönəlmişdir . Bu yanaşma bu gün də müxtəlif formalarda davam edərək qadın cinsəlliyinin görünməzliyini qoruyur.
Cinsəllik nədir?(bioloji, psixoloji, sosial tərəflər)
Cinsəllik insan orqanizmində cinsi stimullara cavab olaraq baş verən mürəkkəb bioloji, psixoloji və sosial mexanizmlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan çoxmərhələli reaksiyalar sistemidir. Elmi ədəbiyyatda bu proses daha çox “seksual reaksiya dövrü” kimi izah edilir və o, insanın reproduktiv funksiyası ilə yanaşı emosional yaxınlıq, davranış motivasiyası və psixoloji rifahla da sıx bağlıdır. Müasir yanaşmalarda cinsəllik yalnız fiziki akt kimi deyil, sinir sistemi, hormonal sistem və psixoloji strukturların inteqrasiyası kimi qəbul olunur. Cinsəlliyin başlanğıcı adətən seksual stimulların qavranılması ilə əlaqəlidir. Bu stimullar xarici (görmə, səs, toxunma, qoxu) və ya daxili (fantaziya, düşüncə, xatirə) ola bilər. Beyin bu məlumatları limbik sistem və xüsusilə hipotalamus vasitəsilə emal edir. Hipotalamus hormonal və vegetativ sinir sistemini aktivləşdirərək bədəndə fizioloji dəyişikliklərin başlanmasına səbəb olur. Bu mərhələdə həm simpatik, həm də parasimpatik sinir sistemləri ardıcıl şəkildə aktivləşir və orqanizm seksual cavaba hazırlıq vəziyyətinə keçir. Oyanma mərhələsində (arousal phase) ilk nəzərə çarpan dəyişikliklər qan dövranı sistemində baş verir. Ürək döyüntüsü artır, qan təzyiqi yüksəlir və damarlar genişlənir. Bu, genital bölgələrə qan axınının güclənməsinə səbəb olur. Kişilərdə bu proses ereksiya ilə nəticələnir, yəni penis toxumalarında qan dolğunluğu artır və sərtləşmə baş verir. Qadınlarda isə klitoral toxumada həssaslıq artır, vaginal divarlarda qanlanma güclənir və təbii nəmlənmə prosesi başlayır. Eyni zamanda məmə uclarında həssaslıq artımı və ümumi dərialtı sinir həssaslığının yüksəlməsi müşahidə edilə bilər. Bu mərhələdə nəfəsalma sürətlənir, əzələlərdə yüngül gərginlik yaranır və orqanizm emosional olaraq daha həssas vəziyyətə keçir. Oyanma mərhələsindən sonra plato mərhələsi başlayır və bu mərhələ seksual gərginliyin daha da artdığı, lakin nisbətən sabitləşdiyi dövr kimi xarakterizə olunur. Bu mərhələdə orqanizm artıq yüksək aktivlik səviyyəsinə çatır və bu vəziyyət orqazm mərhələsinə qədər davam edir. Nəbz və tənəffüs daha da sürətlənir, əzələlərdə gərginlik artır və bədənin müxtəlif hissələrində ritmik əzələ yığılmaları başlaya bilər. Kişilərdə testislərdə gərginlik və boşalmaya yaxınlaşma hissi artır, qadınlarda isə vaginal əzələlərdə ritmik dəyişikliklər və uşaqlıq boynunun mövqeyində dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. Bu mərhələdə beynin dopamin sistemi daha aktiv olur və bu, motivasiya, həzz və emosional həyəcan hisslərini gücləndirir.
Plato mərhələsi eyni zamanda psixoloji baxımdan da çox intensivdir. Fərd bu dövrdə həm emosional yaxınlıq, həm də yüksək oyanma vəziyyəti yaşayır. Beyində limbik sistemin aktivliyi artır, prefrontal korteksin bəzi funksiyaları nisbətən zəifləyə bilər ki, bu da diqqətin daha çox emosional və hissi stimullara yönəlməsi ilə nəticələnir. Oksitosin hormonunun artması yaxınlıq və bağlılıq hissini gücləndirir, bu da seksual təcrübənin emosional tərəfini daha da ön plana çıxarır. Orqazm mərhələsi seksual prosesin ən yüksək fizioloji və psixoloji cavab nöqtəsidir. Bu mərhələ qısa müddətli, lakin çox güclü sinir-əzələ boşalması ilə xarakterizə olunur. Orqazm zamanı mərkəzi sinir sistemində yüksək aktivlik müşahidə edilir, eyni zamanda endorfin, dopamin və oksitosin kimi neyrotransmitterlərin səviyyəsi kəskin şəkildə artır. Bu kimyəvi dəyişikliklər güclü xoşbəxtlik, rahatlama və emosional doyum hissi yaradır.
Kişilərdə orqazm adətən ejakulyasiya ilə müşayiət olunur. Bu proses zamanı sperma seminal maye ilə birlikdə xaric olunur və bu, reproduktiv funksiyanın əsas mərhələsini təşkil edir. Eyni zamanda çanaq əzələlərində ritmik və reflektor yığılmalar baş verir. Qadınlarda orqazm vaginal və çanaq əzələlərinin ritmik kontraksiyaları ilə xarakterizə olunur və bu, bəzən uşaqlıq boynunun və digər daxili strukturların da yüngül hərəkətləri ilə müşayiət olunur. Orqazm həmçinin tənəffüsün qısa müddətlik dəyişməsi və ümumi əzələ boşalması ilə nəticələnir. Orqazmdan sonra bərpa mərhələsi (resolution phase) başlayır. Bu mərhələdə orqanizm tədricən homeostaz vəziyyətinə qayıdır. Ürək döyüntüsü, qan təzyiqi və tənəffüs normal səviyyəyə enir, əzələlər boşalır və ümumi rahatlama hissi yaranır. Kişilərdə bu mərhələdə refrakter dövr adlanan fizioloji bir proses baş verir. Bu dövr ərzində orqanizm yeni seksual stimullara dərhal cavab verə bilmir və müəyyən vaxt tələb olunur. Qadınlarda isə bu dövr daha qısa və dəyişkən ola bilər, bəzi hallarda isə çoxsaylı orqazm qabiliyyəti müşahidə edilə bilər. Sosial aspektdə isə cinsəllik cəmiyyətin mədəni, dini və hüquqi normaları ilə sıx şəkildə tənzimlənir. Gender rolları, ailə institutu və sosial gözləntilər fərdlərin seksual davranışlarını formalaşdırır. Bəzi cəmiyyətlərdə seksual davranış daha açıq qəbul olunduğu halda, digərlərində daha sərt normativ məhdudiyyətlər mövcuddur. Bu sosial çərçivə fərdin seksual inkişafına və özünüifadəsinə birbaşa təsir edir.
Media və stereotiplərin təsiri
Müasir dövrdə media (televiziya, kino, musiqi klipləri, sosial şəbəkələr və internet platformaları) fərdlərin cinsəllik haqqında bilik və qavrayışlarının formalaşmasında ən güclü sosial institutlardan birinə çevrilmişdir. Sosial elmlərdə qəbul olunur ki, cinsəllik yalnız bioloji və ya şəxsi təcrübə deyil, eyni zamanda mədəniyyət tərəfindən istehsal edilən və media vasitəsilə davamlı şəkildə yenidən qurulan bir diskursdur. Media həmçinin cinsi normaların dəyişməsində də rol oynayır. Bir çox araşdırmalar göstərir ki, mediada cinsəlliyin daha açıq və normallaşdırılmış şəkildə təqdim olunması bəzi cəmiyyətlərdə tabu mövzuların yumşalmasına səbəb olur. Lakin eyni zamanda bu təqdimatlar çox vaxt stereotipik olur və cinsəlliyi emosional bağlılıqdan ayıraraq daha çox fiziki və istehlak edilən bir akt kimi göstərir (Gill, 2009).
Pornoqrafik məzmunların internet üzərindən asan əlçatan olması da cinsəllik qavrayışına ciddi təsir göstərən faktorlardan biridir. Araşdırmalar göstərir ki, erkən yaşlarda pornoqrafik məzmuna məruz qalma real münasibətlərdə gözləntiləri dəyişdirə və qeyri-real cinsi standartlar formalaşdıra bilər (Owens et al., 2012). Bu vəziyyət münasibətlərdə məmnuniyyətin azalması və cinsi davranışlarla bağlı yanlış inancların yaranması ilə əlaqələndirilir. Media birinci mərhələdə 74,5% göstərici ilə ən yüksək cinsi məlumat mənbəyi ikən, ikinci mərhələdə azalaraq 56,2% səviyyəsinə enmişdir. Medianın zamanla azalan məlumat mənbəyi olması təəccüblü nəticə kimi görünür. Bu azalma yuxarıda qeyd olunan ədəbiyyat məlumatları ilə tam uyğun görünməsə də, pornoqrafik filmlərdən məlumat əldə etmənin illər ərzində 2,9 dəfə artması ilə izah edilə bilər. Pornoqrafik filmlər vizual bir mənbə kimi nəzərə alındıqda, vizual media vasitəsilə məlumat əldə etmənin davam etdiyi görülür. Pornoqrafik filmlərdən məlumat əldə etmənin artması, evlərdə və internet kafelərdə kompüter istifadəsinin çoxalması və internet yayınçılığının sürətlə inkişaf etməsi ilə əlaqələndirilmişdir. İnternet kafelərin geniş yayılması və nəzarətin kifayət qədər olmaması pornoqrafik saytlardan məlumat əldə etmə ehtimalını artıran amillər kimi qiymətləndirilir. İnformasiya və kommunikasiya texnologiyalarında baş verən inqilabdan sonra bütün göstəricilər səviyyəsində müşahidə olunan kəmiyyət artımı pornoqrafik və erotik materialların istehsalında da özünü göstərmişdir. Bu artım yeni media texnologiyaları və internetdən əvvəl məhdud sayda vizual göstəriciyə sahib olan ənənəvi cəmiyyətlərin görmə və qavrama formalarında da dəyişikliklərə səbəb olmuşdur.
“Pornografiya” sözü yunanca πορνογραφία (pornographos) terminindən yaranmışdır və porne (fahişə) və graphein (yazmaq) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlir. Bu sözün mənası “fahişələrlə bağlı yazılar” deməkdir. Türk dilinə Fransızca “pornographie” sözündən keçmiş olan pornografiya anlayışı kök etibarilə “pornographos” terminindən törəmişdir (“Pornography”). Antik Yunan mədəniyyətində mühüm və nisbətən qəbul edilən bir yerə sahib olan bu anlayış, “fahişəlik ədəbiyyatı” mənasında istifadə olunmuşdur (Akar, 1999: 8) və fahişələrin və onların müştərilərinin adət-ənənələrini təsvir etməyə xidmət etmişdir (Hyde, 1986). Məhz bu səbəbdən Hyde-ın fikrincə, bu sözün Oxford lüğətindəki ilkin izahı incəsənət və ya ədəbiyyatda obyektin əxlaqsız və ya müstəxən (müəyyən mənada açıq seksual) xarakterinin təsviri kimi qeyd olunur. Yeni Oxford lüğətində pornografiya anlayışı “estetik və emosional hisslər oyatmaqdan daha çox cinsi həyəcan yaratmaq məqsədilə dizayn edilmiş cinsi hərəkətlərin və ya cinsi orqanların açıq və detallı şəkildə təsviri olan vizual və ya yazılı material” kimi izah edilir (“Oxford”). Yalomun fikrincə isə pornografiya “seksual və ya genital orqanların sui-istifadə və bayağılaşdırma ilə birlikdə təqdim olunmasını ehtiva edən və eyni zamanda bu davranışları təsdiqləyən, təşviq edən və ya tolerant yanaşan material”dır (Yalom, 2002: 203). Bu vəziyyət modernləşmənin gətirdiyi bir ayrım kimi davam etmiş və nəticədə hər şeyin ikili bölgülərlə kateqoriyalaşdırıldığı bir soyutlanma prosesi ilə nəticələnmişdir. “Bu soyutlanma təbii olaraq insanın öz mühitinə, sahib olduğu əşyalara və duyğularına yadlaşmasına və sosial müstəvidə güc münasibətlərinin formalaşmasına səbəb olmuşdur” (Girgin, 2014: 36). Maarifçilik dövrünün insan varlığına təsiri nəzərə alındıqda, baxışın erkək (eril), həzz obyektinin isə dişil olması məsələsinin kökü dünyanın göstərən/göstərilən, qadın/kişi, təbiət/ruh, erkək/dişil kimi ikili kateqoriyalara bölünməsində, yəni subyekt/obyekt münasibətlərində axtarılmalıdır. Finn-in fikrinə görə bu vəziyyət “bəlkə də patriarxal gücün əsas dayaqlarından biridir. Çünki bu ənənənin başlanğıcından etibarən düşünən, bilən, müşahidə edən və emosional baxımdan ayrılmış subyekt hər zaman kişi diskursunu və praktikalarını əks etdirərkən, “qadın” olaraq adlandırılan obyekt təbiət və maddə kimi strukturlaşdırılmışdır” (Finn, 1985: 88). Eril və dişil düşüncə tərzi arasındakı bərabərsizliyi daha da dərinləşdirən bu vəziyyətin ən çox təmsil olunduğu sahə isə kişini qadının müşahidəçisi, qadını isə kişinin obyekti (baxışa məruz qalan və baxış vasitəsilə mənalandırılan varlıq) kimi quruluşlandıran pornoqrafiyadır (Finn, 1985: 83). Pornoqrafiya qadın və kişi arasındakı bu bərabərsizliyi “baxış” anlayışı vasitəsilə mədəniyyətin bütün sahələrində yenidən istehsal edir.
Psixoloji aspektlər
Qadın cinsəlliyi ilə bağlı yazılan, göstərilən və başqa sözlə istehsal olunan biliklərin böyük bir hissəsi kişilər tərəfindən formalaşdırılır. Qadın bədəni və cinsəlliyi daimi şəkildə nümayiş etdirilsə də, bu nümayişin sərhədləri və məzmunu patriarxal mexanizmlər tərəfindən müəyyən edilir. Catherine Breillat, qadın rejissor və yazıçı kimi qadın cinsəlliyi və qadın bədəni haqqında fikirlərini cəsarətli və açıq şəkildə ifadə edir; eyni zamanda patriarxal sistemin kişilərin baxışına taxdığı “çəhrayı eynəyi” aradan qaldırmağa çalışır. O, qadınların öz bədənlərinə yönəlmiş təhrif olunmuş baxışını formalaşdıran patriarxal “baxış” mexanizmini də sökməyə cəhd edir.
Qadın olaraq bir çoxumuzun sorğulamağa cəsarət etmədiyi sualları gündəmə gətirən Breillat-ın filmlərindəki qadın qəhrəmanlar izləyicidə müəyyən rahatlıq yaradır. Onun obrazları qadınların öz bədənləri ilə yaşarkən hiss etdikləri narahatlıq, zorakılıq və günahkarlıq duyğularının səbəblərini sorğulayır. Bu qadın xarakterlər Fransa feminist nəzəriyyəçilərinin, həmçinin Sade və Bataille kimi müəlliflərin düşüncə xəttini izləyir. Bu qədər güclü sosial təzyiq altında qadın öz bədəninin real təcrübəsindən uzaqlaşaraq ya onu gizlətməyə çalışır, ya da öz varlığını daha çox kişi subyektin müəyyən etdiyi normalara uyğun şəkildə davam etdirməyə məcbur qalır. Qadın bədəni və cinsəlliyinə yönəlmiş təzyiqlərin köklərinin nə qədər qədim olduğunu nəzərə alsaq, bu unudulma prosesi çox istifadə olunan ifadə ilə desək, “sistemli” siyasətlərin nəticəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Qadın tarixinin yazılması (history əvəzinə “herstory” anlayışı) feminist hərəkatın əsas məqsədlərindən biri kimi qəbul olunur. Germaine Tillion Aralıq dənizi hövzəsində endoqamiyanı (ailəiçi evlilik, daxildən evlənmə) araşdırdığı etnoqrafik tədqiqatında insanları sıxışdıran mexanizmləri anlamağın, yəni onları analiz etməyin, əslində məzlumlara real dəstək verdiyini qeyd edir. Unudulmuş qadın tarixinin izlərini izləmək patriarxal təzyiqin sistemli xarakterini anlamağa imkan yaradır və qadının azadlaşmasına töhfə verir. Mary Daly isə bu unudulmanın əslində qadınların, yəni insanlığın yarısının prosesdən kənarlaşdırılması ilə bağlı olduğunu vurğulayır. Qadın hərəkatı mərkəzi hakimiyyət tərəfindən idarə olunan və digər iyerarxik qruplarla konflikt içində olan bir qrupdan daha artıq bir fenomen kimi dəyərləndirilir. Əgər qadın hərəkatı yalnız bundan ibarət olsaydı, o zaman hər şeyi əhatə edən patriarxal “ailə” sistemi daxilində sadəcə bir alt qrup olaraq qalardı. Burada vurğulanan əsas məsələ isə insanlığın yarısının cinsi əsasda müəyyənləşdirilərək insanlıq statusundan kənarlaşdırılmasıdır. Marylin Yalom “Memenin Tarixi” adlı mədəniyyət tarixi araşdırmasında, sinələri və genital bölgəsini örtən “İffətli Venera” heykəlini şərh edərkən, eyni dövrdə yaradılmış kişi heykəllərinin tamamilə çılpaq şəkildə təsvir edildiyini qeyd edir. Qadın fiqurları isə adətən bir örtü ilə və ya əlləri ilə genital bölgələrini gizləyən, özünü qoruyan pozalarda təqdim olunur. “İffətli Venera” heykəlinin hazırlanma tarixi e.ə. IV əsrə aiddir. Yalom e.ə. V əsr Afina cəmiyyətində qadınların siyasətdən kənarlaşdırılmaqla yanaşı, əsasən ev daxili vəzifələrlə məhdudlaşdırıldığını bildirir. Qadınlar ev daxilində tunikaya bənzər geyimlər geyinir, evdən kənara çıxdıqda isə baş daxil olmaqla bütün bədəni örtən örtüklərlə görünürdülər.
Bədən qavrayışı anlayışı psixoloji bir fenomen kimi ilk dəfə 1935-ci ildə Paul Schilder tərəfindən müəyyən edilmişdir (Grogan’dan aktaran Dönmez, 2018). Bu anlayış fərdin şüurlu və ya şüursuz emosiyaları nəticəsində formalaşan subyektiv qavrayışlarını və öz bədəni ilə bağlı inanclarını əhatə edir. Bədən qavrayışı insan həyatı boyunca davamlı olaraq dəyişir (Nazik & Gül, 2017). Yəni uşaqlıq, yeniyetməlik və yetkinlik kimi həyatın müxtəlif dövrlərində və ya fərdin bədənində baş verən dəyişikliklər nəticəsində insanların bədən qavrayışı müsbət və ya mənfi istiqamətdə dəyişə bilər. Şəxslərin bədənlərini mənfi şəkildə qavraması müxtəlif faktorlarla əlaqədardır. Bunların başında valideynlər və yaşıdlar gəlir (Tiggemann, 2011). Uşağın bədəninə yönəlmiş tənqidlər və müdaxilələr onun mənfi bədən qavrayışı inkişaf etdirməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, son illərdə sosial media istifadəsinin artması və bu platformalarda “ideal bədən” kimi təqdim olunan görüntülərin dayandırıcı şəkildə yayılması insanların öz bədənlərinə qarşı mənfi inanclar formalaşdırmasında mühüm rol oynayır (Tiggemann, 2011; Sönmez & Özgen, 2017). Buna görə də mənfi bədən qavrayışının inkişafında həm fərdin daxili psixoloji prosesləri, həm də sosial mühit mühüm rol oynayır. Cinsəllik isə psixososial, mədəni və davranış faktorlarından ibarət olan çoxölçülü və qarşılıqlı təsirə əsaslanan bir prosesdir (İncesu, 2004). Cinsəllik fərdlərin həyatında mərkəzi yer tutur və psixoloji sağlamlıq, sosial münasibətlər, həyat məmnuniyyəti və evlilik doyumu kimi bir çox sahəyə təsir göstərir. Həm qadınlar, həm də kişilər üçün son dərəcə mühüm olan cinsəllik, bu günə qədər müxtəlif cəmiyyətlərdə fiziki baxımdan oxşar şəkildə izah edilsə də, mədəni baxımdan fərqli yanaşma və dəyərləndirmələrə məruz qalmışdır. Sosial mühit kişilərdən cinsi baxımdan aktiv olmalarını gözləyərkən, qadınları bu sahədə daha çox məhdudlaşdırmışdır (Sakallı, Karakurt & Uğurlu, 2012). Çoxsaylı qadın cinsi basqılar səbəbilə cinsəlliyi daha az həzz alaraq yaşamağa məcbur olmuşdur (Baumeister & Twenge, 2002). Kişilər üçün icazə verilən cinsi davranışlar qadınlar üçün isə çox vaxt qəbul edilməmiş və beləliklə cinsi ikili standart (double standard) formalaşmışdır (Baumeister & Twenge, 2002).
Qadın və kişi cinsəlliyi arasında müəyyən fərqlər mövcuddur (Peplau, 2003). Kişilər üçün cinsəllikdə romantik emosional əlaqə daha az əhəmiyyət daşıdığı halda, qadınlar üçün doyumlu cinsəllik adətən sevgi və emosional bağlılıq kontekstində qiymətləndirilir (Byers, 2005). Cinsi məmnunluq psixoloji, bioloji, mədəni və dini faktorları özündə birləşdirən çoxölçülü bir anlayışdır (Bozdemir & Özcan, 2011). O, ikili münasibətlərdə emosional yaxınlıq, ehtiras və funksional cinsi uyğunluq kimi amillərdən təsirlənir. 1861-ci ildə Sims tərəfindən cinsi əlaqəni əngəlləyən vaginal spazm kimi tərif edilən vaginizm anlayışı bu günə qədər çox az dəyişikliklə istifadə olunmuşdur. Vaginizmla bağlı tibbi biliklər sübuta əsaslanan elmi araşdırmalardan daha çox bu sahədə ixtisaslaşmış təcrübəli mütəxəssislərin fikirlərinə əsasən formalaşmışdır. İnsan cinsəlliyi üzərində tədqiqat aparmağın çətinlikləri təcrübəli mütəxəssislərin rəy və müşahidələrinin daha ön plana çıxmasına səbəb olmuşdur. Məhdud sayda tədqiqat mövcud olsa da, vaginizmin ümumi əhali arasında təxminən 1–6%, cinsi funksional pozuntular üzrə klinikalara müraciətlərdə isə 5–17% arasında yayıldığı bildirilmişdir(Sims, 1861). Ölkəmizdə isə vaginizm qadın cinsi funksional pozuntular üzrə müraciətlərin ən çox rast gəlinən səbəbi olaraq 43–75,9% aralığında qeyd edilmişdir (Quliyev və Əliyeva, 2022). Vaginizmin yaranması bir çox faktorlarla əlaqələndirilmişdir. Bu faktorlara aşağıdakılar nümunə kimi göstərilə bilər: vaginizmli qadınların və onların ailələrinin xüsusiyyətləri, cinsi və fiziki zorakılığa məruz qalma, cinsəlliyi və cinsi orqanları iyrənc kimi qavrama və cinsəlliyə qarşı mənfi münasibət, cinsi bilik və təhsil çatışmazlığı, cinsəllik haqqında müxtəlif mənfi düşüncə və obrazlara sahib olma, dini sərtlik, evlilik münasibətlərində problemlər və cütlüklər arasında uyğunsuzluq, hamilə qalma qorxusu, cinsəlliklə bağlı günahkarlıq hissi, vajinanın cinsi əlaqənin tələblərini qarşılamaq üçün yetərsiz olduğu kimi bədənə dair mənfi qavrayışlar, təhlükəli vəziyyətlərə qarşı göstərilən ümumi müdafiə reaksiyasının bir forması, ağrıya qarşı reaksiya və ya qorxu refleksi, vaginizmli qadınlarda özünəinamın aşağı olması və yetərsizlik hissləri və yüksək anksiyete (Məmmədov & Hüseynova, 2021). Vaginizm həmçinin şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə də əlaqələndirilmişdir. Friedman qeyd edir ki, evlilik münasibətləri pozulmuş qadınların cinsəlliklə bağlı ziddiyyətli hisslərlə mübarizə aparmaq üçün istifadə etdikləri müdafiə mexanizmləri zamanla onların şəxsiyyət strukturlarının bir hissəsinə çevrilə bilər (Friedman, 1988). Vaginizm qrupu və kontrol qrupu arasında “böyümə dövründə valideynlər tərəfindən cinsəllik və bakirəlik (hymen) anlayışının əhəmiyyətinə dair mesajların verilməsi”, “15 yaşdan aşağı dövrdə rast gəlinən fiziki və cinsi istismar halları” və “mənfi bədən və cinsi orqan qavrayışı” baxımından aparılan qiymətləndirmələrdə statistik olaraq əhəmiyyətli fərq müəyyən edilməmişdir. Bununla yanaşı, vaginizm qrupundakı qadınlar kontrol qrupla müqayisədə həm özlərinin, həm də partnyorlarının cinsi bilik səviyyəsini statistik olaraq əhəmiyyətli dərəcədə daha aşağı qiymətləndirdiklərini bildirmişlər. Vaginizmli qadınlarda cinsi orqanlarla bağlı utanc, iyrənmə və xoşlanmama kimi mənfi emosiyaların olduğu bildirilmişdir. Tuğrul və Kabakçı isə bədən qavrayışı ilə vaginizm arasındakı əlaqənin zəif olduğunu qeyd etmişlər. Yerli tədqiqatlarda isə obyektiv olmayan bildirişlərə əsasən, bədən, cinsəllik və fərdi mənfi qavrayış səviyyəsi baxımından qruplar arasında statistik olaraq əhəmiyyətli fərq müəyyən edilməmişdir. Lakin çalışmada bədən qavrayışının qiymətləndirilməsi üçün etibarlılığı təsdiqlənmiş ölçmə vasitələrindən istifadə olunmadığı üçün, nəticələrin etibarlı və obyektiv testlərlə aparılacaq əlavə tədqiqatlarla yoxlanılmasına ehtiyac olduğu düşünülmüşdür. Vaginizmin çoxsaylı faktorların bir araya gəlməsi ilə formalaşan və tək bir xüsusiyyətlə izahı natamam qalan bir pozuntu olduğu müəyyən edilmişdir. Vaginizmin yalnız vaginal girişdə çətinlik kimi müalicə olunması kifayət etmir və daha geniş, bütöv (holistik) yanaşma tələb edir. Vaginizm demək olar ki, cinsəlliyin bütün sahələrini və cinsi məmnunluğu mənfi şəkildə təsir edir. Vaginizmli qadınlar qiymətləndirilərkən cinsəlliyin bütün aspektləri və cinsi doyum səviyyəsi mütləq şəkildə nəzərə alınmalı, bu göstəricilər terapiyanın planlaşdırılması və formalaşdırılmasında əsas kimi istifadə olunmalıdır.
Cinsi sağlamlıq müasir dövrdə yalnız tibbi və bioloji anlayış kimi deyil, eyni zamanda fundamental insan hüququ kimi qəbul edilir. Bu yanaşmaya görə hər bir fərdin cinsəlliklə bağlı məlumat almaq, öz bədəni və münasibətləri barədə sərbəst və təhlükəsiz qərarlar vermək, eləcə də diskriminasiyaya və zorakılığa məruz qalmadan öz kimliyini ifadə etmək hüququ vardır. Beynəlxalq səhiyyə və insan hüquqları sənədlərində də vurğulandığı kimi, cinsi sağlamlıq fiziki, emosional, psixoloji və sosial rifahın ayrılmaz hissəsidir. Sağlam cinsi həyat yalnız xəstəliklərin olmaması ilə məhdudlaşmır; bu anlayış həm də fərdin özünü dərk etməsi, bədənini qəbul etməsi, münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin təmin olunması və təhlükəsiz davranışların seçilməsi ilə bağlıdır. Bu baxımdan cinsi sağlamlıq həm fərdi məsuliyyət, həm də ictimai sistemlərin – təhsil, səhiyyə və hüquq mexanizmlərinin – birgə fəaliyyətini tələb edir. Dövlətlərin bu sahədə siyasi iradə nümayiş etdirməsi, cinsi və reproduktiv sağlamlıq xidmətlərini əlçatan etməsi və maarifləndirmə proqramlarını genişləndirməsi sağlam cəmiyyətin formalaşmasında əsas şərtlərdən biridir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, cinsi biliklərin düzgün və yaşa uyğun şəkildə verilməsi fərdlərin riskli davranışlardan uzaqlaşmasına, daha sağlam münasibətlər qurmasına və öz hüquqlarını daha yaxşı müdafiə etməsinə imkan yaradır. Əksinə, cinsəlliyin tabu kimi saxlanıldığı cəmiyyətlərdə yanlış inanclar, utanc hissi və informasiya çatışmazlığı daha çox müşahidə olunur. Bu isə həm psixoloji gərginliyi artırır, həm də sağlam olmayan münasibət modellərinin formalaşmasına zəmin yaradır. Xüsusilə qadın cinsəlliyi tarixi və mədəni proseslər nəticəsində çox zaman nəzarət altına alınmış, susdurulmuş və normativ çərçivələrə salınmış bir sahə kimi formalaşmışdır. Halbuki müasir yanaşmalar qadın cinsəlliyini gizlədilməli və ya məhdudlaşdırılmalı bir mövzu kimi deyil, anlaşılmalı, öyrənilməli və hörmət edilməli bir insan təcrübəsi kimi qiymətləndirir. Bu baxış dəyişmədikcə, cinsi sağlamlıq sahəsində real inkişafın əldə olunması da çətin olur. Cinsi sağlamlıq təkcə fərdi məsələ deyil, həm də sosial ədalət və insan hüquqları məsələsidir. Cəmiyyətlər bu sahədə nə qədər açıq, məlumatlı və qəbul edici olarsa, fərdlərin rifahı da bir o qədər yüksək olar.
Ədəbiyyat siyahısı:
• Foucault, M. (1978). The History of Sexuality https://doi.org/10.4324/9781315022857
• Connell, R. W. (2009). Gender in World Perspective
https://psycnet.apa.org/record/2001-14463-003?utm_source
• Glick, P., & Fiske, S. T. (2001). Ambivalent sexism theory
https://psycnet.apa.org/record/2003-09564-003?utm_source
• Crawford, M., & Popp, D. (2003). Sexual double standards
https://psycnet.apa.org/record/2003-09564-003?utm_source
• Sexual and Relationship Therapy
• Zeynep Kevser KANDEMİR.(2023). Cinsellik ve Ebeveyn Tutumlarının Cinsel Mitler Üzerine Bir Derleme
https://orcid.org/0009-0009-1881-2254
• Özalp, A. (2021). Sembolik etkileşimci bir bakış. Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 7, 1-13.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/nosyon/article/912992?utm_source
• Dinçer Ö. Namus ve Bekaret: Kuşaklar Arasında Değişen Ne? İki Kuşaktan Kadınların Cinsellik Algıları, Yüksek Lisans Tezi Ankara 2007:5–61.
https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/51106.pdf?utm_source
• http://www.kadinininsanhaklari.org/kategori/musluman-toplumlarda-cinsellik-ve-insan haklari Erişim Tarihi:24.12.2012.
• Cinsel Eğitim Tedavi Ve Araştırma Derneği, Kadın Cinselliği, Bilgilendirme Dosyası 5 ve CETAD 2006 araştırma sonuçları, Editör; Şahika Yüksel, Dilek Cindoğlu
https://cetad.org.tr/CetadData/Books/21/pdf-dosyasini-indirmek-icin-tiklayiniz.pdf?utm_source
• Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği (CETAD). Cinsel Yaşam ve Sorunları. 2008.
https://cetad.org.tr/CetadData/Books/35/pdf-dosyasini-indirmek-icin-tiklayiniz.pdf?utm_source
• http://www.who.int/reproductivehealth/topics/sexual_health/sh_definitions/en/ (Erişim Tarihi: 22.03.2018).
Cinsəllik nədir?(bioloji, psixoloji, sosial tərəflər)
Cinsəllik insan orqanizmində cinsi stimullara cavab olaraq baş verən mürəkkəb bioloji, psixoloji və sosial mexanizmlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan çoxmərhələli reaksiyalar sistemidir. Elmi ədəbiyyatda bu proses daha çox “seksual reaksiya dövrü” kimi izah edilir və o, insanın reproduktiv funksiyası ilə yanaşı emosional yaxınlıq, davranış motivasiyası və psixoloji rifahla da sıx bağlıdır. Müasir yanaşmalarda cinsəllik yalnız fiziki akt kimi deyil, sinir sistemi, hormonal sistem və psixoloji strukturların inteqrasiyası kimi qəbul olunur. Cinsəlliyin başlanğıcı adətən seksual stimulların qavranılması ilə əlaqəlidir. Bu stimullar xarici (görmə, səs, toxunma, qoxu) və ya daxili (fantaziya, düşüncə, xatirə) ola bilər. Beyin bu məlumatları limbik sistem və xüsusilə hipotalamus vasitəsilə emal edir. Hipotalamus hormonal və vegetativ sinir sistemini aktivləşdirərək bədəndə fizioloji dəyişikliklərin başlanmasına səbəb olur. Bu mərhələdə həm simpatik, həm də parasimpatik sinir sistemləri ardıcıl şəkildə aktivləşir və orqanizm seksual cavaba hazırlıq vəziyyətinə keçir. Oyanma mərhələsində (arousal phase) ilk nəzərə çarpan dəyişikliklər qan dövranı sistemində baş verir. Ürək döyüntüsü artır, qan təzyiqi yüksəlir və damarlar genişlənir. Bu, genital bölgələrə qan axınının güclənməsinə səbəb olur. Kişilərdə bu proses ereksiya ilə nəticələnir, yəni penis toxumalarında qan dolğunluğu artır və sərtləşmə baş verir. Qadınlarda isə klitoral toxumada həssaslıq artır, vaginal divarlarda qanlanma güclənir və təbii nəmlənmə prosesi başlayır. Eyni zamanda məmə uclarında həssaslıq artımı və ümumi dərialtı sinir həssaslığının yüksəlməsi müşahidə edilə bilər. Bu mərhələdə nəfəsalma sürətlənir, əzələlərdə yüngül gərginlik yaranır və orqanizm emosional olaraq daha həssas vəziyyətə keçir. Oyanma mərhələsindən sonra plato mərhələsi başlayır və bu mərhələ seksual gərginliyin daha da artdığı, lakin nisbətən sabitləşdiyi dövr kimi xarakterizə olunur. Bu mərhələdə orqanizm artıq yüksək aktivlik səviyyəsinə çatır və bu vəziyyət orqazm mərhələsinə qədər davam edir. Nəbz və tənəffüs daha da sürətlənir, əzələlərdə gərginlik artır və bədənin müxtəlif hissələrində ritmik əzələ yığılmaları başlaya bilər. Kişilərdə testislərdə gərginlik və boşalmaya yaxınlaşma hissi artır, qadınlarda isə vaginal əzələlərdə ritmik dəyişikliklər və uşaqlıq boynunun mövqeyində dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. Bu mərhələdə beynin dopamin sistemi daha aktiv olur və bu, motivasiya, həzz və emosional həyəcan hisslərini gücləndirir.
Plato mərhələsi eyni zamanda psixoloji baxımdan da çox intensivdir. Fərd bu dövrdə həm emosional yaxınlıq, həm də yüksək oyanma vəziyyəti yaşayır. Beyində limbik sistemin aktivliyi artır, prefrontal korteksin bəzi funksiyaları nisbətən zəifləyə bilər ki, bu da diqqətin daha çox emosional və hissi stimullara yönəlməsi ilə nəticələnir. Oksitosin hormonunun artması yaxınlıq və bağlılıq hissini gücləndirir, bu da seksual təcrübənin emosional tərəfini daha da ön plana çıxarır. Orqazm mərhələsi seksual prosesin ən yüksək fizioloji və psixoloji cavab nöqtəsidir. Bu mərhələ qısa müddətli, lakin çox güclü sinir-əzələ boşalması ilə xarakterizə olunur. Orqazm zamanı mərkəzi sinir sistemində yüksək aktivlik müşahidə edilir, eyni zamanda endorfin, dopamin və oksitosin kimi neyrotransmitterlərin səviyyəsi kəskin şəkildə artır. Bu kimyəvi dəyişikliklər güclü xoşbəxtlik, rahatlama və emosional doyum hissi yaradır.
Kişilərdə orqazm adətən ejakulyasiya ilə müşayiət olunur. Bu proses zamanı sperma seminal maye ilə birlikdə xaric olunur və bu, reproduktiv funksiyanın əsas mərhələsini təşkil edir. Eyni zamanda çanaq əzələlərində ritmik və reflektor yığılmalar baş verir. Qadınlarda orqazm vaginal və çanaq əzələlərinin ritmik kontraksiyaları ilə xarakterizə olunur və bu, bəzən uşaqlıq boynunun və digər daxili strukturların da yüngül hərəkətləri ilə müşayiət olunur. Orqazm həmçinin tənəffüsün qısa müddətlik dəyişməsi və ümumi əzələ boşalması ilə nəticələnir. Orqazmdan sonra bərpa mərhələsi (resolution phase) başlayır. Bu mərhələdə orqanizm tədricən homeostaz vəziyyətinə qayıdır. Ürək döyüntüsü, qan təzyiqi və tənəffüs normal səviyyəyə enir, əzələlər boşalır və ümumi rahatlama hissi yaranır. Kişilərdə bu mərhələdə refrakter dövr adlanan fizioloji bir proses baş verir. Bu dövr ərzində orqanizm yeni seksual stimullara dərhal cavab verə bilmir və müəyyən vaxt tələb olunur. Qadınlarda isə bu dövr daha qısa və dəyişkən ola bilər, bəzi hallarda isə çoxsaylı orqazm qabiliyyəti müşahidə edilə bilər. Sosial aspektdə isə cinsəllik cəmiyyətin mədəni, dini və hüquqi normaları ilə sıx şəkildə tənzimlənir. Gender rolları, ailə institutu və sosial gözləntilər fərdlərin seksual davranışlarını formalaşdırır. Bəzi cəmiyyətlərdə seksual davranış daha açıq qəbul olunduğu halda, digərlərində daha sərt normativ məhdudiyyətlər mövcuddur. Bu sosial çərçivə fərdin seksual inkişafına və özünüifadəsinə birbaşa təsir edir.
Media və stereotiplərin təsiri
Müasir dövrdə media (televiziya, kino, musiqi klipləri, sosial şəbəkələr və internet platformaları) fərdlərin cinsəllik haqqında bilik və qavrayışlarının formalaşmasında ən güclü sosial institutlardan birinə çevrilmişdir. Sosial elmlərdə qəbul olunur ki, cinsəllik yalnız bioloji və ya şəxsi təcrübə deyil, eyni zamanda mədəniyyət tərəfindən istehsal edilən və media vasitəsilə davamlı şəkildə yenidən qurulan bir diskursdur. Media həmçinin cinsi normaların dəyişməsində də rol oynayır. Bir çox araşdırmalar göstərir ki, mediada cinsəlliyin daha açıq və normallaşdırılmış şəkildə təqdim olunması bəzi cəmiyyətlərdə tabu mövzuların yumşalmasına səbəb olur. Lakin eyni zamanda bu təqdimatlar çox vaxt stereotipik olur və cinsəlliyi emosional bağlılıqdan ayıraraq daha çox fiziki və istehlak edilən bir akt kimi göstərir (Gill, 2009).
Pornoqrafik məzmunların internet üzərindən asan əlçatan olması da cinsəllik qavrayışına ciddi təsir göstərən faktorlardan biridir. Araşdırmalar göstərir ki, erkən yaşlarda pornoqrafik məzmuna məruz qalma real münasibətlərdə gözləntiləri dəyişdirə və qeyri-real cinsi standartlar formalaşdıra bilər (Owens et al., 2012). Bu vəziyyət münasibətlərdə məmnuniyyətin azalması və cinsi davranışlarla bağlı yanlış inancların yaranması ilə əlaqələndirilir. Media birinci mərhələdə 74,5% göstərici ilə ən yüksək cinsi məlumat mənbəyi ikən, ikinci mərhələdə azalaraq 56,2% səviyyəsinə enmişdir. Medianın zamanla azalan məlumat mənbəyi olması təəccüblü nəticə kimi görünür. Bu azalma yuxarıda qeyd olunan ədəbiyyat məlumatları ilə tam uyğun görünməsə də, pornoqrafik filmlərdən məlumat əldə etmənin illər ərzində 2,9 dəfə artması ilə izah edilə bilər. Pornoqrafik filmlər vizual bir mənbə kimi nəzərə alındıqda, vizual media vasitəsilə məlumat əldə etmənin davam etdiyi görülür. Pornoqrafik filmlərdən məlumat əldə etmənin artması, evlərdə və internet kafelərdə kompüter istifadəsinin çoxalması və internet yayınçılığının sürətlə inkişaf etməsi ilə əlaqələndirilmişdir. İnternet kafelərin geniş yayılması və nəzarətin kifayət qədər olmaması pornoqrafik saytlardan məlumat əldə etmə ehtimalını artıran amillər kimi qiymətləndirilir. İnformasiya və kommunikasiya texnologiyalarında baş verən inqilabdan sonra bütün göstəricilər səviyyəsində müşahidə olunan kəmiyyət artımı pornoqrafik və erotik materialların istehsalında da özünü göstərmişdir. Bu artım yeni media texnologiyaları və internetdən əvvəl məhdud sayda vizual göstəriciyə sahib olan ənənəvi cəmiyyətlərin görmə və qavrama formalarında da dəyişikliklərə səbəb olmuşdur.
“Pornografiya” sözü yunanca πορνογραφία (pornographos) terminindən yaranmışdır və porne (fahişə) və graphein (yazmaq) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlir. Bu sözün mənası “fahişələrlə bağlı yazılar” deməkdir. Türk dilinə Fransızca “pornographie” sözündən keçmiş olan pornografiya anlayışı kök etibarilə “pornographos” terminindən törəmişdir (“Pornography”). Antik Yunan mədəniyyətində mühüm və nisbətən qəbul edilən bir yerə sahib olan bu anlayış, “fahişəlik ədəbiyyatı” mənasında istifadə olunmuşdur (Akar, 1999: 8) və fahişələrin və onların müştərilərinin adət-ənənələrini təsvir etməyə xidmət etmişdir (Hyde, 1986). Məhz bu səbəbdən Hyde-ın fikrincə, bu sözün Oxford lüğətindəki ilkin izahı incəsənət və ya ədəbiyyatda obyektin əxlaqsız və ya müstəxən (müəyyən mənada açıq seksual) xarakterinin təsviri kimi qeyd olunur. Yeni Oxford lüğətində pornografiya anlayışı “estetik və emosional hisslər oyatmaqdan daha çox cinsi həyəcan yaratmaq məqsədilə dizayn edilmiş cinsi hərəkətlərin və ya cinsi orqanların açıq və detallı şəkildə təsviri olan vizual və ya yazılı material” kimi izah edilir (“Oxford”). Yalomun fikrincə isə pornografiya “seksual və ya genital orqanların sui-istifadə və bayağılaşdırma ilə birlikdə təqdim olunmasını ehtiva edən və eyni zamanda bu davranışları təsdiqləyən, təşviq edən və ya tolerant yanaşan material”dır (Yalom, 2002: 203). Bu vəziyyət modernləşmənin gətirdiyi bir ayrım kimi davam etmiş və nəticədə hər şeyin ikili bölgülərlə kateqoriyalaşdırıldığı bir soyutlanma prosesi ilə nəticələnmişdir. “Bu soyutlanma təbii olaraq insanın öz mühitinə, sahib olduğu əşyalara və duyğularına yadlaşmasına və sosial müstəvidə güc münasibətlərinin formalaşmasına səbəb olmuşdur” (Girgin, 2014: 36). Maarifçilik dövrünün insan varlığına təsiri nəzərə alındıqda, baxışın erkək (eril), həzz obyektinin isə dişil olması məsələsinin kökü dünyanın göstərən/göstərilən, qadın/kişi, təbiət/ruh, erkək/dişil kimi ikili kateqoriyalara bölünməsində, yəni subyekt/obyekt münasibətlərində axtarılmalıdır. Finn-in fikrinə görə bu vəziyyət “bəlkə də patriarxal gücün əsas dayaqlarından biridir. Çünki bu ənənənin başlanğıcından etibarən düşünən, bilən, müşahidə edən və emosional baxımdan ayrılmış subyekt hər zaman kişi diskursunu və praktikalarını əks etdirərkən, “qadın” olaraq adlandırılan obyekt təbiət və maddə kimi strukturlaşdırılmışdır” (Finn, 1985: 88). Eril və dişil düşüncə tərzi arasındakı bərabərsizliyi daha da dərinləşdirən bu vəziyyətin ən çox təmsil olunduğu sahə isə kişini qadının müşahidəçisi, qadını isə kişinin obyekti (baxışa məruz qalan və baxış vasitəsilə mənalandırılan varlıq) kimi quruluşlandıran pornoqrafiyadır (Finn, 1985: 83). Pornoqrafiya qadın və kişi arasındakı bu bərabərsizliyi “baxış” anlayışı vasitəsilə mədəniyyətin bütün sahələrində yenidən istehsal edir.
Psixoloji aspektlər
Qadın cinsəlliyi ilə bağlı yazılan, göstərilən və başqa sözlə istehsal olunan biliklərin böyük bir hissəsi kişilər tərəfindən formalaşdırılır. Qadın bədəni və cinsəlliyi daimi şəkildə nümayiş etdirilsə də, bu nümayişin sərhədləri və məzmunu patriarxal mexanizmlər tərəfindən müəyyən edilir. Catherine Breillat, qadın rejissor və yazıçı kimi qadın cinsəlliyi və qadın bədəni haqqında fikirlərini cəsarətli və açıq şəkildə ifadə edir; eyni zamanda patriarxal sistemin kişilərin baxışına taxdığı “çəhrayı eynəyi” aradan qaldırmağa çalışır. O, qadınların öz bədənlərinə yönəlmiş təhrif olunmuş baxışını formalaşdıran patriarxal “baxış” mexanizmini də sökməyə cəhd edir.
Qadın olaraq bir çoxumuzun sorğulamağa cəsarət etmədiyi sualları gündəmə gətirən Breillat-ın filmlərindəki qadın qəhrəmanlar izləyicidə müəyyən rahatlıq yaradır. Onun obrazları qadınların öz bədənləri ilə yaşarkən hiss etdikləri narahatlıq, zorakılıq və günahkarlıq duyğularının səbəblərini sorğulayır. Bu qadın xarakterlər Fransa feminist nəzəriyyəçilərinin, həmçinin Sade və Bataille kimi müəlliflərin düşüncə xəttini izləyir. Bu qədər güclü sosial təzyiq altında qadın öz bədəninin real təcrübəsindən uzaqlaşaraq ya onu gizlətməyə çalışır, ya da öz varlığını daha çox kişi subyektin müəyyən etdiyi normalara uyğun şəkildə davam etdirməyə məcbur qalır. Qadın bədəni və cinsəlliyinə yönəlmiş təzyiqlərin köklərinin nə qədər qədim olduğunu nəzərə alsaq, bu unudulma prosesi çox istifadə olunan ifadə ilə desək, “sistemli” siyasətlərin nəticəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Qadın tarixinin yazılması (history əvəzinə “herstory” anlayışı) feminist hərəkatın əsas məqsədlərindən biri kimi qəbul olunur. Germaine Tillion Aralıq dənizi hövzəsində endoqamiyanı (ailəiçi evlilik, daxildən evlənmə) araşdırdığı etnoqrafik tədqiqatında insanları sıxışdıran mexanizmləri anlamağın, yəni onları analiz etməyin, əslində məzlumlara real dəstək verdiyini qeyd edir. Unudulmuş qadın tarixinin izlərini izləmək patriarxal təzyiqin sistemli xarakterini anlamağa imkan yaradır və qadının azadlaşmasına töhfə verir. Mary Daly isə bu unudulmanın əslində qadınların, yəni insanlığın yarısının prosesdən kənarlaşdırılması ilə bağlı olduğunu vurğulayır. Qadın hərəkatı mərkəzi hakimiyyət tərəfindən idarə olunan və digər iyerarxik qruplarla konflikt içində olan bir qrupdan daha artıq bir fenomen kimi dəyərləndirilir. Əgər qadın hərəkatı yalnız bundan ibarət olsaydı, o zaman hər şeyi əhatə edən patriarxal “ailə” sistemi daxilində sadəcə bir alt qrup olaraq qalardı. Burada vurğulanan əsas məsələ isə insanlığın yarısının cinsi əsasda müəyyənləşdirilərək insanlıq statusundan kənarlaşdırılmasıdır. Marylin Yalom “Memenin Tarixi” adlı mədəniyyət tarixi araşdırmasında, sinələri və genital bölgəsini örtən “İffətli Venera” heykəlini şərh edərkən, eyni dövrdə yaradılmış kişi heykəllərinin tamamilə çılpaq şəkildə təsvir edildiyini qeyd edir. Qadın fiqurları isə adətən bir örtü ilə və ya əlləri ilə genital bölgələrini gizləyən, özünü qoruyan pozalarda təqdim olunur. “İffətli Venera” heykəlinin hazırlanma tarixi e.ə. IV əsrə aiddir. Yalom e.ə. V əsr Afina cəmiyyətində qadınların siyasətdən kənarlaşdırılmaqla yanaşı, əsasən ev daxili vəzifələrlə məhdudlaşdırıldığını bildirir. Qadınlar ev daxilində tunikaya bənzər geyimlər geyinir, evdən kənara çıxdıqda isə baş daxil olmaqla bütün bədəni örtən örtüklərlə görünürdülər.
Bədən qavrayışı anlayışı psixoloji bir fenomen kimi ilk dəfə 1935-ci ildə Paul Schilder tərəfindən müəyyən edilmişdir (Grogan’dan aktaran Dönmez, 2018). Bu anlayış fərdin şüurlu və ya şüursuz emosiyaları nəticəsində formalaşan subyektiv qavrayışlarını və öz bədəni ilə bağlı inanclarını əhatə edir. Bədən qavrayışı insan həyatı boyunca davamlı olaraq dəyişir (Nazik & Gül, 2017). Yəni uşaqlıq, yeniyetməlik və yetkinlik kimi həyatın müxtəlif dövrlərində və ya fərdin bədənində baş verən dəyişikliklər nəticəsində insanların bədən qavrayışı müsbət və ya mənfi istiqamətdə dəyişə bilər. Şəxslərin bədənlərini mənfi şəkildə qavraması müxtəlif faktorlarla əlaqədardır. Bunların başında valideynlər və yaşıdlar gəlir (Tiggemann, 2011). Uşağın bədəninə yönəlmiş tənqidlər və müdaxilələr onun mənfi bədən qavrayışı inkişaf etdirməsinə səbəb ola bilər. Bundan əlavə, son illərdə sosial media istifadəsinin artması və bu platformalarda “ideal bədən” kimi təqdim olunan görüntülərin dayandırıcı şəkildə yayılması insanların öz bədənlərinə qarşı mənfi inanclar formalaşdırmasında mühüm rol oynayır (Tiggemann, 2011; Sönmez & Özgen, 2017). Buna görə də mənfi bədən qavrayışının inkişafında həm fərdin daxili psixoloji prosesləri, həm də sosial mühit mühüm rol oynayır. Cinsəllik isə psixososial, mədəni və davranış faktorlarından ibarət olan çoxölçülü və qarşılıqlı təsirə əsaslanan bir prosesdir (İncesu, 2004). Cinsəllik fərdlərin həyatında mərkəzi yer tutur və psixoloji sağlamlıq, sosial münasibətlər, həyat məmnuniyyəti və evlilik doyumu kimi bir çox sahəyə təsir göstərir. Həm qadınlar, həm də kişilər üçün son dərəcə mühüm olan cinsəllik, bu günə qədər müxtəlif cəmiyyətlərdə fiziki baxımdan oxşar şəkildə izah edilsə də, mədəni baxımdan fərqli yanaşma və dəyərləndirmələrə məruz qalmışdır. Sosial mühit kişilərdən cinsi baxımdan aktiv olmalarını gözləyərkən, qadınları bu sahədə daha çox məhdudlaşdırmışdır (Sakallı, Karakurt & Uğurlu, 2012). Çoxsaylı qadın cinsi basqılar səbəbilə cinsəlliyi daha az həzz alaraq yaşamağa məcbur olmuşdur (Baumeister & Twenge, 2002). Kişilər üçün icazə verilən cinsi davranışlar qadınlar üçün isə çox vaxt qəbul edilməmiş və beləliklə cinsi ikili standart (double standard) formalaşmışdır (Baumeister & Twenge, 2002).
Qadın və kişi cinsəlliyi arasında müəyyən fərqlər mövcuddur (Peplau, 2003). Kişilər üçün cinsəllikdə romantik emosional əlaqə daha az əhəmiyyət daşıdığı halda, qadınlar üçün doyumlu cinsəllik adətən sevgi və emosional bağlılıq kontekstində qiymətləndirilir (Byers, 2005). Cinsi məmnunluq psixoloji, bioloji, mədəni və dini faktorları özündə birləşdirən çoxölçülü bir anlayışdır (Bozdemir & Özcan, 2011). O, ikili münasibətlərdə emosional yaxınlıq, ehtiras və funksional cinsi uyğunluq kimi amillərdən təsirlənir. 1861-ci ildə Sims tərəfindən cinsi əlaqəni əngəlləyən vaginal spazm kimi tərif edilən vaginizm anlayışı bu günə qədər çox az dəyişikliklə istifadə olunmuşdur. Vaginizmla bağlı tibbi biliklər sübuta əsaslanan elmi araşdırmalardan daha çox bu sahədə ixtisaslaşmış təcrübəli mütəxəssislərin fikirlərinə əsasən formalaşmışdır. İnsan cinsəlliyi üzərində tədqiqat aparmağın çətinlikləri təcrübəli mütəxəssislərin rəy və müşahidələrinin daha ön plana çıxmasına səbəb olmuşdur. Məhdud sayda tədqiqat mövcud olsa da, vaginizmin ümumi əhali arasında təxminən 1–6%, cinsi funksional pozuntular üzrə klinikalara müraciətlərdə isə 5–17% arasında yayıldığı bildirilmişdir(Sims, 1861). Ölkəmizdə isə vaginizm qadın cinsi funksional pozuntular üzrə müraciətlərin ən çox rast gəlinən səbəbi olaraq 43–75,9% aralığında qeyd edilmişdir (Quliyev və Əliyeva, 2022). Vaginizmin yaranması bir çox faktorlarla əlaqələndirilmişdir. Bu faktorlara aşağıdakılar nümunə kimi göstərilə bilər: vaginizmli qadınların və onların ailələrinin xüsusiyyətləri, cinsi və fiziki zorakılığa məruz qalma, cinsəlliyi və cinsi orqanları iyrənc kimi qavrama və cinsəlliyə qarşı mənfi münasibət, cinsi bilik və təhsil çatışmazlığı, cinsəllik haqqında müxtəlif mənfi düşüncə və obrazlara sahib olma, dini sərtlik, evlilik münasibətlərində problemlər və cütlüklər arasında uyğunsuzluq, hamilə qalma qorxusu, cinsəlliklə bağlı günahkarlıq hissi, vajinanın cinsi əlaqənin tələblərini qarşılamaq üçün yetərsiz olduğu kimi bədənə dair mənfi qavrayışlar, təhlükəli vəziyyətlərə qarşı göstərilən ümumi müdafiə reaksiyasının bir forması, ağrıya qarşı reaksiya və ya qorxu refleksi, vaginizmli qadınlarda özünəinamın aşağı olması və yetərsizlik hissləri və yüksək anksiyete (Məmmədov & Hüseynova, 2021). Vaginizm həmçinin şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə də əlaqələndirilmişdir. Friedman qeyd edir ki, evlilik münasibətləri pozulmuş qadınların cinsəlliklə bağlı ziddiyyətli hisslərlə mübarizə aparmaq üçün istifadə etdikləri müdafiə mexanizmləri zamanla onların şəxsiyyət strukturlarının bir hissəsinə çevrilə bilər (Friedman, 1988). Vaginizm qrupu və kontrol qrupu arasında “böyümə dövründə valideynlər tərəfindən cinsəllik və bakirəlik (hymen) anlayışının əhəmiyyətinə dair mesajların verilməsi”, “15 yaşdan aşağı dövrdə rast gəlinən fiziki və cinsi istismar halları” və “mənfi bədən və cinsi orqan qavrayışı” baxımından aparılan qiymətləndirmələrdə statistik olaraq əhəmiyyətli fərq müəyyən edilməmişdir. Bununla yanaşı, vaginizm qrupundakı qadınlar kontrol qrupla müqayisədə həm özlərinin, həm də partnyorlarının cinsi bilik səviyyəsini statistik olaraq əhəmiyyətli dərəcədə daha aşağı qiymətləndirdiklərini bildirmişlər. Vaginizmli qadınlarda cinsi orqanlarla bağlı utanc, iyrənmə və xoşlanmama kimi mənfi emosiyaların olduğu bildirilmişdir. Tuğrul və Kabakçı isə bədən qavrayışı ilə vaginizm arasındakı əlaqənin zəif olduğunu qeyd etmişlər. Yerli tədqiqatlarda isə obyektiv olmayan bildirişlərə əsasən, bədən, cinsəllik və fərdi mənfi qavrayış səviyyəsi baxımından qruplar arasında statistik olaraq əhəmiyyətli fərq müəyyən edilməmişdir. Lakin çalışmada bədən qavrayışının qiymətləndirilməsi üçün etibarlılığı təsdiqlənmiş ölçmə vasitələrindən istifadə olunmadığı üçün, nəticələrin etibarlı və obyektiv testlərlə aparılacaq əlavə tədqiqatlarla yoxlanılmasına ehtiyac olduğu düşünülmüşdür. Vaginizmin çoxsaylı faktorların bir araya gəlməsi ilə formalaşan və tək bir xüsusiyyətlə izahı natamam qalan bir pozuntu olduğu müəyyən edilmişdir. Vaginizmin yalnız vaginal girişdə çətinlik kimi müalicə olunması kifayət etmir və daha geniş, bütöv (holistik) yanaşma tələb edir. Vaginizm demək olar ki, cinsəlliyin bütün sahələrini və cinsi məmnunluğu mənfi şəkildə təsir edir. Vaginizmli qadınlar qiymətləndirilərkən cinsəlliyin bütün aspektləri və cinsi doyum səviyyəsi mütləq şəkildə nəzərə alınmalı, bu göstəricilər terapiyanın planlaşdırılması və formalaşdırılmasında əsas kimi istifadə olunmalıdır.
Cinsi sağlamlıq müasir dövrdə yalnız tibbi və bioloji anlayış kimi deyil, eyni zamanda fundamental insan hüququ kimi qəbul edilir. Bu yanaşmaya görə hər bir fərdin cinsəlliklə bağlı məlumat almaq, öz bədəni və münasibətləri barədə sərbəst və təhlükəsiz qərarlar vermək, eləcə də diskriminasiyaya və zorakılığa məruz qalmadan öz kimliyini ifadə etmək hüququ vardır. Beynəlxalq səhiyyə və insan hüquqları sənədlərində də vurğulandığı kimi, cinsi sağlamlıq fiziki, emosional, psixoloji və sosial rifahın ayrılmaz hissəsidir. Sağlam cinsi həyat yalnız xəstəliklərin olmaması ilə məhdudlaşmır; bu anlayış həm də fərdin özünü dərk etməsi, bədənini qəbul etməsi, münasibətlərdə qarşılıqlı hörmətin təmin olunması və təhlükəsiz davranışların seçilməsi ilə bağlıdır. Bu baxımdan cinsi sağlamlıq həm fərdi məsuliyyət, həm də ictimai sistemlərin – təhsil, səhiyyə və hüquq mexanizmlərinin – birgə fəaliyyətini tələb edir. Dövlətlərin bu sahədə siyasi iradə nümayiş etdirməsi, cinsi və reproduktiv sağlamlıq xidmətlərini əlçatan etməsi və maarifləndirmə proqramlarını genişləndirməsi sağlam cəmiyyətin formalaşmasında əsas şərtlərdən biridir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, cinsi biliklərin düzgün və yaşa uyğun şəkildə verilməsi fərdlərin riskli davranışlardan uzaqlaşmasına, daha sağlam münasibətlər qurmasına və öz hüquqlarını daha yaxşı müdafiə etməsinə imkan yaradır. Əksinə, cinsəlliyin tabu kimi saxlanıldığı cəmiyyətlərdə yanlış inanclar, utanc hissi və informasiya çatışmazlığı daha çox müşahidə olunur. Bu isə həm psixoloji gərginliyi artırır, həm də sağlam olmayan münasibət modellərinin formalaşmasına zəmin yaradır. Xüsusilə qadın cinsəlliyi tarixi və mədəni proseslər nəticəsində çox zaman nəzarət altına alınmış, susdurulmuş və normativ çərçivələrə salınmış bir sahə kimi formalaşmışdır. Halbuki müasir yanaşmalar qadın cinsəlliyini gizlədilməli və ya məhdudlaşdırılmalı bir mövzu kimi deyil, anlaşılmalı, öyrənilməli və hörmət edilməli bir insan təcrübəsi kimi qiymətləndirir. Bu baxış dəyişmədikcə, cinsi sağlamlıq sahəsində real inkişafın əldə olunması da çətin olur. Cinsi sağlamlıq təkcə fərdi məsələ deyil, həm də sosial ədalət və insan hüquqları məsələsidir. Cəmiyyətlər bu sahədə nə qədər açıq, məlumatlı və qəbul edici olarsa, fərdlərin rifahı da bir o qədər yüksək olar.
Ədəbiyyat siyahısı:
• Foucault, M. (1978). The History of Sexuality https://doi.org/10.4324/9781315022857
• Connell, R. W. (2009). Gender in World Perspective
https://psycnet.apa.org/record/2001-14463-003?utm_source
• Glick, P., & Fiske, S. T. (2001). Ambivalent sexism theory
https://psycnet.apa.org/record/2003-09564-003?utm_source
• Crawford, M., & Popp, D. (2003). Sexual double standards
https://psycnet.apa.org/record/2003-09564-003?utm_source
• Sexual and Relationship Therapy
• Zeynep Kevser KANDEMİR.(2023). Cinsellik ve Ebeveyn Tutumlarının Cinsel Mitler Üzerine Bir Derleme
https://orcid.org/0009-0009-1881-2254
• Özalp, A. (2021). Sembolik etkileşimci bir bakış. Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 7, 1-13.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/nosyon/article/912992?utm_source
• Dinçer Ö. Namus ve Bekaret: Kuşaklar Arasında Değişen Ne? İki Kuşaktan Kadınların Cinsellik Algıları, Yüksek Lisans Tezi Ankara 2007:5–61.
https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/TEZ/51106.pdf?utm_source
• http://www.kadinininsanhaklari.org/kategori/musluman-toplumlarda-cinsellik-ve-insan haklari Erişim Tarihi:24.12.2012.
• Cinsel Eğitim Tedavi Ve Araştırma Derneği, Kadın Cinselliği, Bilgilendirme Dosyası 5 ve CETAD 2006 araştırma sonuçları, Editör; Şahika Yüksel, Dilek Cindoğlu
https://cetad.org.tr/CetadData/Books/21/pdf-dosyasini-indirmek-icin-tiklayiniz.pdf?utm_source
• Cinsel Eğitim Tedavi ve Araştırma Derneği (CETAD). Cinsel Yaşam ve Sorunları. 2008.
https://cetad.org.tr/CetadData/Books/35/pdf-dosyasini-indirmek-icin-tiklayiniz.pdf?utm_source
• http://www.who.int/reproductivehealth/topics/sexual_health/sh_definitions/en/ (Erişim Tarihi: 22.03.2018).