Ekranın arxasındakı mən: Rəqəmsal dünyada kimliyimizi necə dəyişirik?

Kimlik çox vaxt davamlı, sabit və dəyişməz kimi başa düşülür, lakin kimlik müasir dövrdə heç vaxt tamamlanmayan bir layihə kimi başa düşülməlidir (Gultom et al., 2019). Rəqəmsal dünyadakı kimlik isə istifadəçilərin digər istifadəçiləri tanımasını asanlaşdırmaq üçün yaradılır. Turkle (2011) kimi tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, insanlar şəxsi və sosial gözləntilərə cavab verən bir kimlik yaratmaq məqsədilə özlərinin yalnız müəyyən xüsusiyyətlərini ön plana çıxararaq onlayn kimliklərini xüsusi şəkildə dizayn edirlər. Rəqəmsal özünü təqdimetmə o dərəcədə transformasiyaya uğrayıb ki, öz kimliklərini qurmaq üçün redaktə proqramları kimi alətlərə müraciət edən insanların sayı getdikcə artır. Əhalinin əhəmiyyətli bir hissəsi sosial statuslarını artırmaq üçün müəyyən formada “catfishing” ilə məşğuldur (Jesus et al., 2022). Psixoloji perspektivdən baxıldıqda, onlayn kimlik bəzən real kimliyin sadə və sürətli əvəzedicisi rolunu oynayır. Sosial mediada kimliyin qurulmasının çevik olmasına baxmayaraq, gənclər hələ də real həyatda konkret sosial rollar və məsuliyyətlərlə üzləşməli olurlar. Reallıqla virtual dünya arasındakı keçid isə kimlik qeyri-müəyyənliyini daha da gücləndirə bilər. Sosial medianın istifadəçiləri özlərini bir növ brend kimi təqdim etməyə məcbur etdiyi və ya ən azından buna təşviq etdiyi iddia oluna bilər (Marwick, 2013), lakin insanların əksəriyyəti sosial mediadan gəlir əldə etmək (monetizasiya) məqsədilə istifadə etmir. Bu gün insanlar Facebook, X (Twitter) və Tumblr kimi platformalarda, eləcə də ənənəvi bloglarda həyatları haqqında yazır və bu platformalardan özlərini ifadə etmək, eyni zamanda başqaları ilə əlaqələr qurmaq və bu əlaqələri möhkəmləndirmək üçün istifadə edirlər. Beləliklə, kimlik təkcə fərdin özü tərəfindən deyil, eyni zamanda digər istifadəçilərin reaksiyaları və qiymətləndirmələri vasitəsilə də qurulur. Bu tərəfdən baxıldıqda kimlik davamlı şəkildə baş verən simvolik qarşılıqlı təsirin məhsuluna çevrilir. Bu yanaşma simvolik interaksionizm nəzəriyyəsinə uyğundur və bu nəzəriyyə şəxsiyyətin sosial qarşılıqlı təsir nəticəsində formalaşdığını bildirir (Blumer, 1969). Müsbət reaksiyalar bacarıqlılıq və sosial bağlılıq hisslərini gücləndirərək davranışın təkrarlanmasını təşviq edən əks-əlaqə dövrü yaradır. Əksinə, zəif aktivlik tənqidi qiymətləndirməyə səbəb olur: personajlar yenidən işlənir, estetik yenilənir və ya platformalar tamamilə dəyişdirilir (Tay et al., 2022). Fərqli platformaların kimliyə təsirləri fərqlidir. Məsələn, Facebook şəxsi məlumatların və həyat hadisələrinin paylaşılmasını təşviq edərək oflayn kimliklə davamlılıq və autentiklik hissi yaradır, halbuki Twitterin simvol məhdudiyyəti qısa və bəzən strateji özünü təqdimetməni təşviq edir (Humphreys, 2018). Məsələn, Instagram və TikTok kimi vizual platformalar, istifadəçi tərəfindən yaradılan məzmunun ön planda olduğu rəqəmsal mədəniyyət kontekstində (Tapscott & Williams, 2010), şəkil və video vasitəsilə maraqları, hobbiləri, bacarıqları və həyat tərzini nümayiş etdirməyə imkan yaradır ki, bu da fərdləri təşviq edir. Bu cür özünü reklam yalnız şəxsi imicin və brendin yaradılması üçün deyil, eyni zamanda gənclərin özlərinə bənzər insanları və ya oxşar maraq və problemləri olanları tapması üçün bir vasitədir və nəticədə kimlik icmaları formalaşır. Vygotsky (1978) qeyd edir ki, həmyaşıdlarla qarşılıqlı əlaqə öyrənməyə təsir göstərir. Bugünkü həmyaşıd qarşılıqlı əlaqəsi, sosial şəbəkələrin təsiri ilə tədricən virtual ölçü qazanmışdır. Burke, Marlow və Lento (2009) göstərdi ki, istifadəçilər, dostlarının səhifələrinə çox məzmun əlavə etdiklərini düşündükdə, öz səhifələrinə daha çox məzmun əlavə edirlər, bu da onlayn forumda qəbul edilmiş normaların vacibliyini göstərir. Bir çox tədqiqatçılar (məsələn, Tiggemann & Slater, 2014) əsasən görünüş ideallarına fokuslansa da, digərləri yeniyetmələrin sosial mediadan istifadə etdikdə müxtəlif idealları mənimsədiklərini müşahidə etmişdir. Belə ki, aparılan tədqiqata görə Facebook istifadəsi əsasən sosial və romantik idealların daxil edilməsi ilə əlaqəli olsa da, peşəkar və seksual ideallar üzərində təsir göstərmir. Əksinə, Instagram istifadəsi əsas dörd idealın (peşəkar, sosial, seksual və romantik) daxil edilməsi ilə müsbət əlaqədədir. Bu baxımdan, sosial mediada rol modelləri (həmyaşıdlar və ya influencerlər) peşə, cins və ya cinsi yönelim kimi sahələrdə şəxsiyyət hissini inkişaf etdirmək üçün davranış referentləri olaraq xidmət edir (Berger et al., 2022). Fərdlər virtual kimliklərini başqaları tərəfindən qəbul edilmə narahatlıqlarına uyğun yaratdıqda, ideal kimlik yaratmağa da meylli olurlar (Farquhar, 2009; Özdemir, 2015). Belə ideal kimlik axtarışı da eyni zamanda virtual mühitdə fərqli kimliklərin yaranmasına yol açır. Beləliklə, sosial şəbəkələrdə yaradılan virtual kimliklər, istifadəçilərin özlərini başqalarına təqdim etmə arzuları, sosial təsdiq axtarışları və özlərini fərdi ideallarına uyğunlaşdırma cəhdləri ilə sıx bağlı olaraq davamlı şəkildə inkişaf edir və daim dəyişir.

İstifadə edilən ədəbiyyat siyahısı:

Gultom, A. F., Munir, M., & Ariani, I. (2019). Perubahan identitas diri dalam eksistensialisme Kierkegaard: Relevansinya bagi mental warga. Jurnal Filsafat, 9(2), 77–84.
Susanti, D., & Dwihantoro, P. (2022). Indonesian netizens’ digital self and identity creation on social media. Jurnal Komunikasi Muhammadiyah, 6(2). https://doi.org/10.18196/jkm.16541
Sharma, A., Wairagade, N., Reddy, D. V. L., Mamoria, P., & Kishore, P. N. (2024). Social media and identity formation: Examining the impact on contemporary society. Journal of Research Administration, 6(1), 670–682.
Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.
Comes, B. (2025). Blurring the line: Digital anonymity, deception, and the crisis of online authenticity. Advances in Social Sciences Research Journal, 12(10), 131–135.https://doi.org/10.14738/assrj.1210.19500
Mai, A., & Sun, W. (2025). The Crisis and Reconstruction of Youth Identity in the Social Media Era. Critical Humanistic Social Theory, 2(3). https://doi.org/10.62177/chst.v2i3.636
Rettberg, J. W. (2017). Self-representation in social media. In J. Burgess, A. Marwick, & T. Poell (Eds.), The SAGE Handbook of Social Media (pp. 429–443). SAGE Publications Ltd.
Maswita, & Fadli, M. (2025). Phenomenological study: Social media as a shaping of adolescent identity. Edelweiss: Journal Of Innovation In Educational Research, 3(2). https://doi.org/10.62462/edelweiss.v3i2.96
Blumer, H. (1969). Symbolic Interactionism: Perspective and Method. Englewood Cliffs, NJ:Prentice-Hall.
Karnoto, K., & Arifianto, S. (2025). The impact of Instagram social media information on the transformation of student identity in Yogyakarta City. COMMICAST, 6(3), 556–571. https://doi.org/10.12928/commicast.v6i3.15213
Rosana, A., & Fauzi, I. (2024). The role of digital identity in the age of social media: Literature analysis on self-identity construction and online social interaction. Join: Journal of Social Science, 1(4), 477–489.
Das, S., Mukherjee, A., & Mallik, B. B. (2024). Empowering the digital generation: Exploring identity, privacy, and civic engagement in the online world. In Ö. P. Can, A. Atilgan, & A. Ada (Eds.), Proceedings of the International Scientific Research and Innovation Congress - II (pp. 651-658). UBAK Publications. ISBN: 978-625-6181-81-6.
Tapscott, D., & Williams, A. D. (2010). Macrowikinomics: Rebooting business and the world. Portfolio.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society: The development of higher psychological processes (M. Cole, V. John-Steiner, S. Scribner, & E. Souberman, Eds.). Harvard University Press.
Cingel, D. P., & Krcmar, M. (2014). Understanding the experience of imaginary audience in a social media environment: Implications for adolescent development. Journal of Media Psychology, 26(4), 155–160. https://doi.org/10.1027/1864-1105/a000124
De Lenne, O., Vandenbosch, L., Eggermont, S., Karsay, K., & Trekels, J. (2018). Picture-perfect lives on social media: A cross-national study on the role of media ideals in adolescent well-being. Media Psychology, 23(1), 52–78. https://doi.org/10.1080/15213269.2018.1554494
Pérez-Torres, V. (2024). Social media: a digital social mirror for identity development during adolescence. Current Psychology, 43, 22170–22180. https://doi.org/10.1007/s12144-024-05980-z
Berger, M. N., Taba, M., Marino, J. L., Lim, M. S. C., & Skinner, S. R. (2022). Social media use and health and well-being of lesbian, gay, bisexual, transgender, and queer youth: Systematic review. Journal of Medical Internet Research, 24(9), e38449. https://doi.org/10.2196/38449
Barut Tuğtekin, E., & Dursun, Ö. Ö. (2020). Examining virtual identity profiles of social network users with respect to certain variables. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 10(2), 427–464. https://doi.org/10.14527/pegegog.2020.015